Büyük kehanet ve İstanbul’u vuran sarsıntının kaderi! 3 ayda bir sallamış: ‘Kanıtı bulduk’
Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – 23 Nisan 2025 günü Papa Francis’in mevti üzerinden 2 gün geçmişti. Bu ayrıntı bir zelzele haberi yazmak için pek de ilgili ya da gerekli olmasa da 112’nci Papa’nın vefatından sonra ‘yedi doruklu şehrin’ yıkılacağına ait kehanet dikkat cazipti. 23 Nisan’da da saatler 12.13’ü gösterdiğinde 4 büyüklüğünde bir zelzele İstanbul’da hissedildi. Silivri açıklarındaki bu sarsıntıdan 36 dakika sonra bu defa 6.2’lik bir zelzele haber merkezlerine bomba üzere düştü. Bu zelzelesi, 5.9 büyüklüğünde öteki bir sarsıntı ve birkaç saat içinde 100’den fazla artçı sarsıntı takip etti. İstanbullular günü dışarıda geçirmeye başlamıştı. Sık sık hissedilen artçı sarsıntılar endişeyi katlıyordu. Akıllarda ise tek bir soru vardı: Beklenen Büyük İstanbul Sarsıntısı bu muydu? Uzmanlar mevzuyla ilgili farklı fikirler sunuyor olsa da ortada tek bir gerçek vardı: İstanbul zelzeleyle yüzleşecekti! Yaşananları ve yaşanabilecekleri Sakarya Üniversitesi Afet İdare Uygulama ve Araştırma Merkezi Jeofizik Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Utkucu ve Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi, Afet İdaresi Uzmanı Doç. Dr. Bülent Özmen Milliyet.com.tr’ye anlattı.
BEKLENEN BÜYÜK İSTANBUL SARSINTISI YAŞANDI MI?
İstanbul birkaç saat içinde hissedilen pek çok zelzeleyle sarsıldı. Yaşananlar büyük İstanbul sarsıntısının habercisi mi yoksa ta kendisi miydi? Bu soru akılları kurcalıyor, yalnızca yeri ve yapıları değil dehşetleri da harekete geçiriyor. Uzmanların hususla ilgili açıklamalarında ise bunun beklenen İstanbul sarsıntısının habercisi olan sarsıntılardan biri olduğu tarafında görüşler hâkim. 1766’da kırılmış ve bugünlerde kırılması beklenen fayın kırılmasına ne kadar vakit kaldığı bilinmese de kırılacak olduğu biliniyor! Prof. Dr. Murat Utkucu, yaşanacak daha büyük bir sarsıntıya ait şöyle konuştu:
“Bu sismik boşluk üzerinde geçmişte 989, 1343, 1509 ve Mayıs 1766 sarsıntıları meydana gelmişti. Bu sarsıntıların hepsi büyüklüğü 6.8-7.6 ve daha büyük olan sarsıntılardır. Her ne kadar 23 Nisan 2025 günü yaşanan 5.9 ve 6.2’lik Silivri açıkları sarsıntıları önemli bir ‘uyarı’ olsa da sismik boşluk üzerinde büyük (7 ve daha büyük) bir zelzelenin ne vakit olacağı belirli değildir. Yalnızca olasılığın yüksek olduğu söylenebilir. Zelzele bilim açısından beklenen bu sarsıntı yarın da olursa sürpriz değil, 30 yıl sonra olsa da sürpriz değil.”
6.2’lik sarsıntının akabinde yaşanabileceklere ait Doç. Dr. Bülent Özmen depreme hazırlık çalışmalarına tartı verilmesi gerektiğini vurgulayarak, “1766 yılında burada mayıs ve ağustos aylarında iki tane 7’den büyük sarsıntı meydana geldi. burada geçen 259 yıllık vakit zarfı içinde, bu fay çizgisi üzerinde 7’den büyük bir zelzele olma ihtimalinin arttığını, gereğince tansiyon biriktiğini biz ve bizim üzere bilim insanları söylüyordu. Endişe tellallığı yapmak istemeyiz fakat daha büyüğünün olma ihtimali de, daha büyük bir sarsıntı üretme potansiyeli de var. Fakat bu kısa vakit aralığı içinde mi olur yoksa yıllar sonra mı olur onun karşılığını net vermemiz mümkün değil. Biz kesin sarsıntının tarihine odaklanmaktan çok başta İstanbul ve Marmara Bölgesi olmak üzere bütün Türkiye’mizi zelzeleye dirençli hale getirme çalışmalarına odaklanmak zorundayız” diye konuştu.
1766’DA 2 SARSINTI VURDU: ORTADA 3 AY VAR!
1766’da 2 büyük zelzele İstanbul’da hissedilmişti. Lakin 22 Mayıs tarihli 7.1’lik birinci sarsıntı tıpkı bugün olduğu üzere Silivri açıklarında meydana gelmiş, İstanbul’a büyük hasar vermişti. Kevork Pamukciyan’ın o devir kayıtlara geçirdiği hasar dataları dikkat cazipti. Deprem Ayasofya’yı da vurmuş ve pek çok yapıyı yıkmıştı. Pamukciyan, “Miladi 1766, Ermenilerin 1215 yılında ve 11 Mayıs’ta, keza Hicri 1179 Zilhiccenin 13’ünde, perşembe günü, Paskalya’dan 19 gün sonra, sabahleyin saat onu çeyrek geçe, İstanbul’da şiddetli gürlemeler, ani sarsıntılar ve çok vahim gürültülerle, yaklaşık iki dakika süren bir sarsıntı meydana geldi. Kimi kimseler, zelzelenin aşağı üst yarım saat sürdüğünü söylediler yahut zannettilerse de bu boşboğazlık idi ve hakikate uymamaktaydı. Kent taş yığınlarıyla doldu. Muazzam mescitleri yıktı, özellikle Ana Camii (muhtemelen AYASOFYA) ve Fatih tarafından inşa edilen Sultan Muhammed Camii’ni… Keza hanları ve özellikle Vezir Hanı’nı… Başlıcalarını söyleyeceğim, çünkü kentin her tarafını surların ve sair kagir yapıların hepsini yıkıp harabeye çevirdi. Taşların yığınını gözyaşları üzere önüne indirdi. Keza (kapalı) Çarşı’yı da yaralayıp hasara maruz bıraktı ve kemerleriyle birtakım kısımlarını yıktı” tabirlerini kullanmıştı. İkinci depremse 5 Ağustos günü yaşanmıştı. Ancak 7.4 ila 7.6 büyüklüğünde olabileceği kestirim edilen bu sarsıntı, Prof. Dr. Murat Utkucu’ya nazaran bu zelzele Gelibolu Yarımadası üzerinde meydana geldi.
Prof. Dr. Murat Utkucu bölgede yaşanan son büyük sarsıntı olan 1766 sarsıntısında yaşananları, “Sismik boşluk üzerinde en son oluşan Mayıs 1766 sarsıntısı İzmit’ten Tekirdağ’a, Edirne’den Bursa’ya uzanan bir alanda ağır hasara yol açmıştı. Sarsıntının İstanbul Boğazı ve Gemlik Körfezi’nde güçlü olan bir tsunamiye neden olmuştu. İstanbul’da sur yıkımları oluşmuş ve Fatih Camii külliyesi ile birlikte hasar görmüş ve kubbesi çökmüştür. Topkapı Sarayı’ndaki hasar nedeniyle Sultan, çadırda konaklamıştı. Sosyoekonomik durum dikkate alındığında günümüzde oluşacak 7 ve üzeri bir zelzele için sarsıntı riskinin çok daha yüksek olduğu söz edilebilir” diye anlattı.
Marmara Bölgesi’nde Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun uzanımı ve tarihi sarsıntıların yerleri. Kırmızı sınırlar içinde bulunduğumuz yüzyılda 1999 İzmit-Adapazarı sarsıntısı büyüklüğü civarında sarsıntı üretme potansiyeli yüksek olan yerleri gösteriyor.
‘DEPREM AKTİFLİĞİNİN ARTTIĞININ KANITI’
1766’da yaşananlar 259 yıl öncesinde de kalmış olsa, sarsıntı tekrarlanan bir tabiat olayıydı. Bu nedenle yaşanan her büyük zelzeleden sonra bir yenisine yanlışsız giden süreç başlıyordu. Aslında her geçen gün bölgede yaşanacak büyük zelzeleye biraz daha yaklaşıyor, tehlikenin daha da büyüdüğünü biliyorduk. Bilimsel araştırmaların da bunu gösteriyor olması, muhtemel sarsıntıyla ilgili kaygıyı güçlendiriyordu. Prof. Dr. Murat Utkucu, geçmişte bugün yaşananlara misal zelzeleleri ve sarsıntı aktivitesini anlatarak, durumun ciddiyetine dikkat çekti.
“Marmara Bölgesi içinde Türkiye’nin en tehlikeli zelzele zonu olan Kuzey Anadolu Fay Zonu, 3 kol halinde uzanmakta ve kıymetli bir zelzele tehlikesine neden oluyor. Bölgede, son 1600 yıl içinde büyüklükleri 6.8 ve daha büyük olan 41 zelzele, yalnızca geçtiğimiz yüzyıl içinde ise büyüklüğü 6.8 ve daha büyük 8 zelzele ve büyüklüğü 5 ve daha büyük 50 adet üzerinde zelzele meydana gelmiştir. Bu türlü bir bölgede vakit zaman büyüklükleri 4-6 ortası sarsıntıların meydana gelmesi sıra dışı olarak ele alınamaz. 1999 İzmit sarsıntısı sonrası oluşan 2006 Gemlik (5.2) ve Manyas (5.2), 2011 (5.1) ve 2012 (5.0) Marmara Denizi, 2019 Silivri (5.7) ve 2023 Gemlik Körfezi (5.1) sarsıntıları bu durumun ispatlarıdır. Bu bağlamda 23 Nisan 2025 5.9 ve 6.2 Silivri Açıkları sarsıntıları bölgedeki bu sarsıntı aktifliğinin artışının bir delili olarak ele alınabilirler.” – Prof. Dr. Murat Utkucu
NEREDEN ÇIKTI BU PAPA KEHANETİ?
21 Nisan günü, yani sadece 2 gün evvel 112’nci Papa Francis hayatını kaybetti. 900 yıllık ‘Papaların Kehaneti’ isimli kitap bu kaybın çabucak akabinde yaşanacaklara ait kimi kehanetleri de yazmıştı. Aziz Malachy’nin kaleme aldığı satırlarda her papa için kısa, şifreli tabirler yer alıyordu. 112’nci Papa için ise tüyler ürpertici bir ayrıntı yazılmıştı: ‘Yedi doruklu kent yıkılacak!’ Peki bu sadece bir tesadüf müydü yoksa o vakitlerde da zelzelenin tekerrür müddetine ve insan ömrüne bakılarak kestirim edilmesi mümkün bir ayrıntı mı? Doç. Dr. Bülent Özmen 112’nci Papa’nın vefatından 2 gün sonra sarsılan ‘yedi doruklu şehir’ için şunları söyledi:
“Yani bu büsbütün zelzelenin tekerrür dönemine bakarak söylenmiş olabilir. Lakin şunu da net olarak söz edeyim, biz hesap kitap yapıyoruz ve yaklaşık 250-300 yılda bir burada sarsıntı olur diyoruz. Lakin bunların hiçbirinde katılık yok. Yani tahminen 250 yılda bir olur dediğimiz yerde 400-500 yıl sonra da zelzele olabilir. Yani o tekerrürün dönemleri da her vakit sistematik bir halde çalışmıyor. Zelzelenin çok fazla bilinmezi olduğu için zelzele matematik bilmiyor. Vakti zamanı geldiği anda yıkıp geçiyor. Bu tekerrür dönemi dediğimiz şeyler, bir bölgenin tehlikesini ve riskini hesaplarken bilimin bize tanıdığı bir baht. Hesaplamaya çalışıyoruz. Lakin bunların hepsinde de yanılma hissesi var. Yüzde 100 daima birebir vakit aralığı içinde tekerrür eder demek de mümkün değil.”
Her ne olursa olsun sarsıntı konusunda kazanılacak en kıymetli artı, vakte ait iddialar değil, yıkılmayacak yapılar ve şuurlu kuşaklardı. Doç. Dr. Bülent Özmen de kehanetlerden ve şarlatanlardan fazla bilimin ehemmiyetini vurguluyor ve her 6.2’nin birebir etkiyi yaratmayacağına dikkat çekiyor:
“O yerleşim ünitelerindeki taban özellikleri, yapıların kalitesi, sarsıntıya karşı alınan tedbirler, halkın bilgi seviyesinin ne seviyede olduğu üzere çok sayıda faktöre bağlı olarak zelzele her yerde birebir etkiyi göstermeyebiliyor. İstanbul, Marmara Bölgesi’nde çok sayıda nüfus ve bina var. Bu türlü olunca da hasar görme ihtimali yüksek. Lakin birebir büyüklükteki bir sarsıntı yerleşim ünitelerine daha uzak bir noktada olsa insan nüfusunun çok az olduğu yahut olmadığı yerde olsa rastgele bir hasar yaratmaz. Olaya bu türlü bakmak gerekir. Bu sarsıntılardan olabildiğince süratli bir formda ders çıkararak, sarsıntının ne vakit olacağına ve tam nerede olacağı telaffuzlarından yola çıkarak, Türkiye’nin tamamının zelzele tehlikesi altında olduğunu unutmadan, zelzele risk azaltma çalışmalarını başta Marmara Bölgesi ve İstanbul olmak üzere Türkiye’mizin her yerine önceliklendirmeliyiz.”
