Bütünlük bozulursa zehir yayılır! İran’ın yer altı gücü: İsrail’in eforları bilakis mi dönüyor?

Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – İran ve İsrail ortasında 13 Haziran günü başlayan çatışmalar hem iki ülkenin askeri potansiyelini hem de bölgedeki nükleer tehlikeyi tartışma konusu haline getirdi. İran’ın nükleer silah kullanması ihtimallerinden, dün İsrail’in vurduğu Şehit Reisi Nükleer Enerji Santrali’nden Natanz Nükleer Tesisi’ndeki radyasyon ve sızıntı haberlerine kadar pek çok kritik husus ve risk, dünyanın gündemine oturdu. Türkiye de müzakere ve barış yanlısı tutumuyla bölge ülkeleriyle diplomasi trafiğinde kıymetli bir aktör oldu. Ancak yaşananlar her geçen saat can ve mal kaybıyla sonuçlanıyor ve iki ülkeden durumun daha da ciddileşeceğine dair açıklamalar geliyor. Bu da krizin ve savaşın boyutlarının büyüyeceğine bir işaret üzere. Birkaç günlük olmadığı şimdiden anlaşılan ‘savaş’, nükleer tesislerdeki sızıntıyla global bir krizin merkezi oldu. Peki lakin bölgedeki tansiyon ne kadar sürecek ve Natanz’daki sızıntı etrafı için silahsız bir ‘ölüm’ mü demek? Hacettepe Üniversitesi Milletlerarası Alakalar Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Şebnem Udum ve Hacettepe Üniversitesi Nükleer Güç Mühendisliği Öğretim Vazifelisi Dr. Ahmet Kağan Marcan mevzuyu tüm ayrıntılarıyla Milliyet.com.tr’ye kıymetlendirdi.

PERDE GERİSİ BAŞKA! ‘NETANYAHU HÜKÜMETİ ZİYAN GÖRDÜ’

İsrail 7 Ekim 2023’ten bu yana Gazze’de sivilleri vuruyor, silahsız beşerler füzelerin gayesi oluyor. İsrail o günden bu yana Lübnan ve İran’a d saldırmış, fakat İran’a son saldırısı beklendiği üzere sonuçlanmamıştı. Yaşananlar kısa bir çatışmayı değil, birbirini takip eden misillemeleri getirdi. Son olarak Tel Aviv ve Hayfa üzere İsrail için kritik kıymet taşıyan noktaların İran füzeleriyle vurulması kimi istikrarları değiştirmiş olabilir mi? İsrail-İran savaşının mümkün sonuçları nasıl öngörülüyor? Doç. Dr. Şebnem Udum, perde ardını ve global sonuçları, “Ekonomik olarak İran’ın stratejik pozisyonu (Körfez ve Hürmüz Boğazı’nı denetim ediyor olması) ve doğal kaynakları, dünya petrol ve doğal gaz üretimi ve taşınmasını büyük oranda etkilediği için tüm ülkeler artacak olan petrol fiyatlarından etkilenecektir” diye açıkladı. Lakin bunun bir de saldırgan siyasetiyle global bir sorun olan İsrail boyutu var. Netanyahu hükümeti için devran dönmüş olabilir mi? Doç. Dr. Şebnem Udum şöyle açıkladı:

İsfahan’da, İsrail tarafından vurulan Şehit Reisi Nükleer Enerji Santrali

‘BÜTÜNLÜĞÜNÜ KAYBEDERSE RADYOAKTİF YAYILMA OLUR’

İran ve İsrail ortasındaki savaş sürerken pek çok nükleer tesis de ziyan gördü. İsrail’in, 13 Haziran Cuma günü İran’da, ülkenin nükleer tesislerini de amaç alan atakları 2 değerli merkezi amaç aldı. İran medyasında yer alan haberlere nazaran Natanz ve Arak tesisleri füzeler nedeniyle hasar aldı. Öyle ki yapılan açıklamalar Natanz Nükleer Tesisi hakkında büyük bir panik ve dehşet haline neden oldu. Yaşanacak bir sızıntı, etrafa yayılabilir, toprak hava ve suya karışan radyoaktivite, cephenin sonlarını aşan sonuçlar doğurabilir mi? Bu türlü bir durumda savaşın tesir alanının büyümesi kaçınılmazdı. Dr. Ahmet Kağan Marcan şöyle açıkladı: “Natanz Nükleer Tesisi’nde katmanlar halinde muhafaza sistemleri bulunuyor. Burada müdafaa kabı radyoaktif ve kimyasal hususların dışarı sızmasını engellemek için kullanılır. UAEA’nın yaptığı açıklamalarda da bu müdafaa kabının bütünlüğünün korunduğu ve içeride bulunan radyoaktif hususların alfa kaynaklı olduğunu belirtti. Alfa kaynakları havada katedebildikleri aralar çok düşüktür. Bu sebeple insanları etkilemesi çok muhtemel değil. Fakat bu hücumların devamı gerçekleşirse muhafaza kabının bütünlüğünü kaybetmesi radyoaktif hususların yayılmasına sebep olabilir.”

Bir sızıntı halinde olaylar nasıl gelişir, etrafa ve beşere ziyanları ne boyutta olur? Dr. Marcan bu hususa ait, “Nükleer tesislerde bilhassa nükleer santrallerde reaktörün çalışma sürecine ve yapısına bağlı olarak çok yüksek ölçüde ve aktivitede radyoaktif uçucu hususlar bulunuyor. Bu unsurlar güvenlik bariyerlerinin ziyan görmesi durumda atmosferde dağılım gösterebilir. Bu dağılımın birçok yakın yahut uzak ülkeye, yerleşim ve ziraî bölgeye ulaşma ihtimali bulunuyor. Bu durum da insanların radyasyon dozlarına maruz kalmasına, ticari eserlerde radyoaktif birikim nedeniyle ticari ziyan görmesine ve insanların birtakım bölgelerden tahliye edilmelerine neden olabilir. Yaşanacaklar bölgelerin uzun müddet yerleşime ve ticari faaliyetlere kapatılmasına ve kanser risklerinin artmasına sebep olacaktır” diye konuştu.

Olası bir durumda Türkiye’nin nasıl etkileneceği de merak konusu. Dr. Marcan dikkat cazip hareket planlarını ve tedbirleri anlattı:

Türkiye’de AFAD ve NDK’nın oluşturduğu Ulusak Radyasyon Afet Plan (URAP) kapsamında nükleer ve radyasyon olaylarında nasıl harekât edileceği, bu faaliyetlerde hangi kurum ve kuruluşların yer alacağı, vazife tariflerinin neler olduğu belirlenmiştir. Maalesef radyoaktif unsurların atmosferde dağılımı durumunda hiçbir hudut ya da hiçbir aktivite radyoaktif unsurların taşınımını engelleyemez. Bu sebeple yalnızca insanların ve etrafın muhtemel tesirlerden olabildiğince az etkilenmesi için raporda belirtilen misyon ve faaliyetlerin yapılması gerekli. RADİSA sisteminden gelen doz suratı bilgilerine bağlı olarak bu kurumlar bölgedeki insanlara müdahale edebilir, daha az etkilenecek bölgelere nakliyesini gerçekleştirebilir ve/veya tıbbi müdahale bulunabilir.” – Dr. Ahmet Kağan Marcan

İSRAİL’İN UĞRAŞLARI AKSİNE Mİ DÖNÜYOR?

Savaş, beraberinde pek çok soruyu tartışma konusu haline getirdi. Nükleerden drone’lara pek çok bahis artık gündemde büyük bir yer ediniyor. Etrafındaki her ülkeyi tehdit eden İsrail’in gayesi ise Doç. Dr. Şebnem Udum’a göre şöyle: “İsrail’in siyasi gayesi, İran’ın nükleer silah üretme kabiliyetini yok etmek olarak görünüyor. Bunun ötesinde ‘rejimi yok etmek’ de söylem edilmişti. Lakin bu daha fazla ABD’den istenecek yardımın ABD iç siyasetinde legalleştirilmesine destek olması ve İran’daki rejim muhaliflerinin dayanağının alınmasına yönelik söylendiğini değerlendiriyorum. İran’ın Natanz’daki uranyum zenginleştirme tesisi hasar aldı. Fakat yer altındaki tesisler o kadar ziyan görmedi, Fordow’daki üzere. Ayrıyeten nükleer beyin gücü ve askeri komuta kademesi maksat alındı.” Peki ABD Başkanı Donald Trump’ın dün yaptığı ‘barış’ açıklaması ne manaya geliyor? Doç. Dr. Udum bunu da açıklayarak kelamlarını noktaladı.