Dünyanın en yabanî faylarından! Muğla’da sinyal verdi: ‘7 ila 8’lik vurunca yıkacak’
Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – 14 Mayıs 2025 gecesi Girit Adası açıklarında 6 büyüklüğünde bir zelzele meydana gelmiş, sarsıntı Muğla’dan da hissedilmişti. Kandilli Rasathanesi’ne nazaran sarsıntının derinliği 80 kilometreydi. 01.51’de yaşanan sarsıntı, 8’den büyük sarsıntıların kaydedildiği bir yer için yadırganmayacak cinsten olsa da, zelzele denince bile yaşanan tedirginlik kaçınılmazdı. 2025’in başında Santorini Adası’ndaki zelzele fırtınası da akıllara gelince Ege Denizi’nde yaşanabilecek büyük bir zelzele ve Türkiye’nin bundan nasıl etkileneceği merak konusuydu. Tarihe geçmiş tsunamiler, batık kentler ve devletleri yıkıma götüren sarsıntılar biliniyor ve Ege’nin en ‘vahşi’ faylarından biri büyük bir zelzeleye hazırmış üzere varlığını vakit zaman hissettiriyordu. Peki Girit ve etrafı, bilhassa de yalnızca 180 kilometre uzaktaki Türkiye, mümkün büyük sarsıntıdan nasıl etkilenirdi? Girit’in zelzele geçmişi ve tsunami ihtimali neydi? Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi, Afet İdaresi Uzmanı Doç. Dr. Bülent Özmen, Sakarya Üniversitesi Afet İdare Uygulama ve Araştırma Merkezi Jeofizik Mühendisliği Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Utkucu ve ODTÜ İnşaat Mühendisliği Kısmı Kıyı ve Deniz Mühendisliği Kolu Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’le ilgili tüm merak edilenleri Milliyet.com.tr’ye anlattı.
GİRİT’İN ZELZELE GEÇMİŞİNDE NE VAR?
Girit, hem tarihi hem de depremselliğiyle dikkat çeken bir adaydı. Pek çok milletten insanın yaşadığı ve farklı kültürlere konut sahipliği yapan Girit, tarih uzunluğu zelzelelerle yüzleşmiş, o denli ki pek çok sefer 8’den büyük sarsıntılar adayı ve geniş etrafını vurmuştu. Girit’in zelzele geçmişiyle ilgili Doç. Dr. Bülent Özmen, “Tarihsel periyotta bu bölgede çok sayıda sarsıntının meydana geldiği görülüyor. Bunların en büyüğü 21 Temmuz 365’teki 8.3 büyüklüğündeki sarsıntıdır. Girit civarında meydana gelen değerli sarsıntılardan biri de 12 Ekim 1856 tarihinde yaşandı. Bu sarsıntının yaratmış olduğu hasar bilgilerinden yararlanarak büyüklüğünün 7.7 olduğu ön görülüyor. 8 Ağustos 1303 tarihinde de büyüklüğünün yaklaşık 8 olduğu öngörülen bir sarsıntı meydana gelmişti. Öbür kıymetli sarsıntı 1 Ocak 1681 tarihindedir. Bunların yanında 1717, 1769, 1780, 1805, 1810, 1814, 1815, 1862, 1887’de de zelzeleler yaşanmış, bugün de bölgede 6 büyüklüğünde bir zelzele kaydedilmiştir” dedi. Yani Girit ve etrafı için 6 büyüklüğündeki zelzele pek de şaşırtan değil. Bundan sonra yaşanabilecek büyük sarsıntıların tesiri ise geçmişteki üzere Girit sonlarını aşabilir. Doç. Dr. Özmen, bunu şöyle anlatıyor:
“Girit adası ve civarında tarihî ve aletsel periyotta çok sayıda hasar yapan sarsıntı meydana gelmiş, bunların büyüklüğü vakit zaman 8’i bile geçmişti. Burası dünyanın en etkin bölgelerinden biridir. Ülkemiz kara sonlarına uzak olmasına karşın 7’den büyük her sarsıntının, Türkiye’de de hasar yaratma mümkünlüğü vardır. Bilhassa tarihte örneği görüldüğü üzere 8 ve daha büyük bir sarsıntı olması durumunda, kesinlikle ülkemizde de hasara neden olacaktır. Afrika levhasının Ege Denizi altına daldığı ve Helen Yayı diye isimlendirilen fay çizgisi üzerinde tarihi devirde olduğu üzere ilerleyen vakit için de çok sayıda sarsıntı meydana gelecektir. Hem Girit Adası içinde hem de Ege Denizi’nin altında Afrika levhasının Ege Denizi altına dalması nedeniyle çok sayıda faal fay vardır. Bugün meydana gelen sarsıntı, Helen Yayı boyunca yer alan ve Pliny çukurluğu diye isimlendirilen ve 1303 yılında yaklaşık 8.1 büyüklüğünde bir zelzelenin meydana geldiği bir bölgededir. Bu bölgede fayların kayma suratına, geçmişte üretmiş olduğu zelzele büyüklüklerine baktığımızda maalesef daha büyük bir sarsıntı oluşma mümkünlüğünün yüksek olduğunu söyleyebiliriz.”
Aletsel devirde (1900 yılı sonrası) Girit Hendeği ve ilişkili tektonik ögeler üzerinde meydana gelmiş büyüklüğü 6’dan büyük olan sarsıntılar. Yeşil daire 13 Mayıs 2025 sarsıntısının dış merkezini göstermektedir. Harita, USGS-NEIC zelzele kataloğundan üretilmiştir. (Prof. Dr. Murat Utkucu)
7 İLA 8’E HAZIRLIK! ‘MİLLİYET’İN ARŞİVİ HASARI ORTAYA KOYUYOR’
Girit, geçmişte büyük zelzeleler üretmiş ve Türkiye’de bu sarsıntılardan etkilenmişti. 1900’den sonra, yani aletsel periyotta de büyük sarsıntılar yaşanmıştı. Prof. Dr. Murat Utkucu’ya nazaran, Aletsel periyottaki 9 Temmuz 1956 büyüklükleri 7.4-7.7 ve 6.9-7.1 ortası verilen 2 büyük sarsıntı, 24 Nisan 1957 Rodos (6.8), 25 Nisan 1957 Fethiye Körfezi (7.2) ve 20 Temmuz 2017 Bodrum-Kos (6.8) zelzeleleri yıkıcı zelzelelerin öne çıkan örnekleri. Prof. Dr. Utkucu hem Girit hem de Santorini merkezli sarsıntıların ve tsunamilerin Türkiye’ye olan tesirlerinden şöyle bahsediyor: “365 sarsıntısı yer hareketi ve tsunamisi Sicilya, Yunanistan, Kıbrıs, Libya, Güneybatı Türkiye, Mısır ve Filistin’de tesirli olmuştur. 1303 zelzelesinin tüm Doğu Akdeniz’de (Antalya ve Antakya dahil) tesirli olduğu ya da hissedildiği biliniyor. 1856 zelzelesinin Girit Eyaleti vilayetlerinde ve bilhassa de eyaletin merkez kenti Kandiye’de (Heraklion) tesirli olduğu rapor edilmişti. 1956 Amorgos (7.4-7.7) zelzelesi kıymetli bir tsunami oluşturmuş ve bu tsunaminin dalga yüksekliğinin Amorgos Adası’nda 20 m’ye ulaştığı rapor edilmişti. Türkiye kıyılarında da tesirli olan bu tsunaminin dalga yüksekliği Bodrum’da 2.1 metreydi. Bu bağlamda Girit Adası kuzeyinde meydana gelen MÖ 1625 dolaylarındaki Santorini Volkanik Patlaması felaketi sırasında oluşan tsunaminin Türkiye’nin batı kıyılarındaki Didim ve Fethiye ilçelerinde tesirli olduğu, Dalaman kıyılarında rapor edilmiş 3 çökel katmanın 1303 Girit zelzelesi ile ilişkilendirildiği, 1481 Rodos sarsıntısının oluşturduğu tsunaminin Antalya kıyılarını vurduğu ve 2017 Bodrum-Kos zelzelesi akabinde oluşan tsunaminin 100 metre kara içine ilerleyerek maddi ziyan ve paniğe neden olduğu unutulmamalı.”
Ayrıca Prof. Dr. Murat Utkucu Milliyet gazetesinin arşivini de kıymetli bir kaynak olarak gösterdi ve “Girit’te olacak bir sarsıntı Türk topraklarını ne derece tesirler, geçmişte Muğla kıyılarında zelzele sonucu yıkım yaşanmış mıydı?’ sorusunu, 1957 Fethiye zelzelesi örneği, 27 Nisan ve 12 Mayıs 1957 günlerine ilişkin Milliyet gazetesinden alıntı yoluyla bir makalede yer verilen hasar dağılımı üzerinden cevaplayalım. Muğla Merkez’de 11 konut büsbütün, 2 cami, 1 lise ve bir kız enstitüsü kısmen; Marmaris Merkez’de 43 konut büsbütün, 105 mesken kısmen; Datça Merkez’de 9 konut büsbütün, 29 mesken kısmen; Köyceğiz Merkez’de 30 mesken büsbütün, 3 mesken kısmen; Milas Merkez’de 71 mesken, 1 apartman ve 1 cami büsbütün; Ula Merkez’de 6 mesken büsbütün, 80 mesken kısmen harap olmuştur. Yeniden bu kazalara bağlı köylerde de 610 konut büsbütün ve 200 küsur konut de kısmen hasar görmüştür. Zelzelenin merkezini teşkil eden Fethiye ise %90 nispetinde yıkılmıştır. Bütün resmi binalar, bankalar, hastane ve su tesisleri büsbütün yıkılmıştır. Sarsıntı sonrası halk dağ ve ovalara göç etmiş ve çadırlara yerleştirilmiştir (27 Nisan 1957 Milliyet). Fethiye merkezli sarsıntının tüm Ege’de yol açtığı hasar şu biçimdedir: 3796 mesken, 23 resmi bina, 20 okul binası, 124 iş yeri büsbütün yıkılmış; 886 konut oturulamayacak hale gelmiş, 5 cami ağır hasar görmüştür (12 Mayıs 1957 Milliyet)” diye konuştu.
Prof. Dr. Utkucu sözlerinin devamında, Girit’te muhtemel bir sarsıntının büyüklüğüne ait ipuçları da verdi. Hazırlıkların hızlanması gerektiğine de vurgu yapan Prof. Dr. Utkucu, tsunamiye de dikkat çekti:
“Tarihsel ve aletsel periyot sarsıntı aktifliği ve yıllık 3.5 santime ulaşan levha hareketleri dikkate alındığında, Girit Adası ile Güneybatı Türkiye ortasındaki bölgede büyüklüğü 7-8 ortasında olan zelzelelerin olmasının muhtemel olduğu, bu zelzelelerin muhtemel kuvvetli yer hareketlerinin ve oluşturacakları tsunamilerin Güneybatı Türkiye’de tesirli olabileceğinden hareketle gerekli tedbirler alınmalı ve afet hazırlığı hızlanmalı. Girit Adası, Rodos Adası ve Fethiye Körfezi sınırındaki faylar deniz altında kalıyor. Buna geçmişteki büyük zelzelelerin bilhassa 1960’lı yıllar öncesi meydana geldiği hususu da eklendiğinde, geçmişteki hangi zelzelenin hangi fay üzerinde meydana geldiği ve ilgili fayın ne kadarlık kısmını kırdığı bahislerinde belirsizlikler mevcut. Fakat afet idaresi açısından hareket biçimi, büyüklüğü 7-8 ortasında olan zelzelelerin olmasının mümkün olduğu ve bu sarsıntıların yer hareketlerinden ve bilhassa de Güneybatı Türkiye için tsunami tehlikesi bulunduğundan yola çıkarak tedbirler alınması ve afet hazırlığının yükseltilmesi olacaktır.”
Girit’in 2 km batısındaki yükseltilmiş plaj, sarsıntı sırasında yaklaşık 9 m yükselen dalga kısımlı çentik ve deniz mağaralarını gösteriyor.
TSUNAMİDE BAHT DEĞİŞTİREN KRİTİK 10 KİLOMETRE
2025’in ikinci ayında, Santorini Adası’ndaki ‘deprem fırtınasını’ konuşmuş, büyük bir zelzele sonucu Türk kıyılarını vurabilecek tsunami için uzmanlardan kritik bilgiler almıştık. Üstelik geçmişte Santorini’deki sarsıntılardan sonra tsunamide can veren birinin iskeleti de Çeşme’de bulunmuştu. Yani Türk kıyıları, Ege’nin sarsıntılarından sonraki dalgalara aşinaydı! Santorini Adası ile Muğla kıyıları ortasında 180 kilometrelik bir ara vardı, tıpkı Girit ve Muğla ortasındaki gibi… Peki tsunami, 80 kilometre derinde yaşanan bir sarsıntıda ne kadar tesirli olur? Derinlik, oluşacak dalgaların tesirini ne tarafta değiştirir? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner, Girit’in tsunami geçmişini Leonardo da Vinci’nin anılarından örneklerle, ’10 kilometreye’ dikkat çekerek anlattı.
“Bölge, Ege yayı dediğimiz Mora Yarımadası’nın güneyinden başlayıp Girit’in güneyinden Rodos’un batısından, bu Karpatos’tan geçip Rodos’un batısından Dalaman’a giren, bir hususta Kıbrıs’a giden Ege fayının üzerinde oluyor. O Ege Fayı dalma batmaz zonudur. 1481 sarsıntısı değerlidir. Zira Leonardo da Vinci bile 1504 yılında yazdığı teknik notlar kitabında o sarsıntıdan ve tsunamiden bahseder. Bugünkü zelzele daha güneyinde Karpathos Adası’nın güneyinde olmuştur ve de Ege Yayı üzerindedir. Zelzelenin üst merkezi vardır. Bir de odak derinliği vardır. Odak derinliği dediğimiz zelzelenin asıl olduğu, fayın kırıldığı, yüzeyden aşağıya kadar inen o noktaya olan aralık, kilometredir. Bu bazen 5 kilometre olur. 5-10 km ortası olabilir mesela, 23 Nisan İstanbul sarsıntısı de çok sığ odaklıydı. Yüzeye yakın yer kırılmıştı. Girit’te deniz tabanının 80 km aşağısında kırılma oluyor. Bu kırılma 80 km üstte pek de deformasyon yapamıyor. Şayet tabanın 10 km aşağısı kırılsaydı, o vakit deformasyon büyük olacaktı. Büyük deformasyon büyük dalga üretir. O nedenle odak derinliği tsunami oluşumunda kıymetlidir. ‘10 km’, değerli tsunami olaylarındaki odak derinliğidir. Örneğin Sumatra 2004, Japonya 2011 ve de 2020 Sisam Depremi’nde de tıpkı biçimde odak derinliğinin sığ, yani 10 km mertebesinde olması tsunami oluşturma ihtimalini yükseltti.” –Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner
Apollonia’daki (Libya) su altındaki limanlar
Tsunaminin modellenmesi, İskenderiye’de azamî 9 metrelik bir yükselme öngörüyordu. Depremden sonra birinci dalganın Mısır’a ulaşmasına, yaklaşık 40 dakikalık bir müddet olduğu iddia ediliyordu. Peki Mısır’daki İskenderiye Feneri’ni yıkan, Antakya’dan bile hissedilen bu zelzeleden Türkiye ve kıyıları nasıl etkilenmişti? Prof. Dr. Ahmet Cevdet Yalçıner şöyle yanıtladı:
“Bu sarsıntının olduğu yer 1303 yılında Akdeniz’de değerli tsunamiler yaratan zelzelelerin olduğu yer. Yılında olan zelzelenin, yarattığı tsunami, vaktinde bizim çalışmalarımızda bulunmuştu. Yani Dalaman’a kıyılarına, Türkiye kıyılarına gelen, bu bölgeden yola çıkmış olan tsunami 1303 yılındaydı. Bugünkü sarsıntının bir özelliği, odak derinliği çok fazla. Yani 70 km, 80 km ortasında Yani odak derinliği fazla olması yüzeyde 70 ila 80 km altta kırığın yüzeydeki deformasyonu az olacağından bu bir tsunami oluşturulmuşsa bile çok göze batmaz, aletsel olarak ölçülür. Bugünkünün tsunami oluşturma gücü o kadar yok. Burası, Afrika plakasının Ege Denizi’nin altına daldığı bölgededir ve tarihte bu bölgede tsunami oluşmuştur. Patara Feneri 1481 yılında Rodos zelzelesiyle yıkılmıştır. Hem sarsıntı tesiri olabilir hem de tsunami tesiriyle olabilir. Onları araştırmaya devam ediyoruz. Yakında bir yayınımız çıkacak o mevzuda. Bizim kıyılarımıza daha yakın yerde olursa örneğin 30 Ekim 2020’de yaşanan sarsıntı, Sisam Kuşadası ortasındaki bölgede oldu. O vakit bizim kıyılarımıza direkt geldi. Daha uzakta olursa adalar makul bir ölçüde önlüyor tsunamiyi.”
